Jan Fabre: «Πειραματίστηκα με όλα τα είδη των ναρκωτικών, για να δω την επίδρασή τους στη γραφή και τη ζωγραφική μου»

Από τον Άρη Βασιλειάδη,

Σε κάθε έκθεση ή παράστασή του δεν ξέρει αν θα τον κυνηγήσουν ή θα τον αποθεώσουν. Σκαθάρια, άγγελοι, νεκροκεφαλές και παγόνια συνθέτουν το σύμπαν ενός από τους πιο αμφιλεγόμενους καλλιτέχνες, που περήφανα ομολογεί «Είμαι ένα λάθος». Ο Jan Fabre, λίγο πριν επιστρέψει στην Αθήνα, μιλάει αποκλειστικά στο People, στην πιο νηφάλια συνέντευξη της ζωής του.

Αν ορίσουμε τη σημαντικότητα κάποιου με το αν έχει φίλους και εχθρούς, τότε δικαιωματικά ο Βέλγος Jan Fabre είναι πρωταθλητής του είδους. Δεν είναι λίγες οι φορές που μας άφησε με το στόμα ανοιχτό. Από θαυμασμό ή ντροπή. Πάντως, ο ίδιος είναι συνεπής με τη φιλοσοφία του. Έβγαλε τη γλώσσα του στη σοβαροφάνεια. Γύμνασε το μυαλό του σηκώνοντας βάρη θρησκειών και προκαταλήψεων. Προκάλεσε τη μοίρα του όσο δεν παίρνει και χωρίς τα σύνδρομα που αποκτούν οι καλλιτέχνες όταν γίνονται διάσημοι, χαμογέλασε λοξά για τις μεγάλες αξίες της εποχής μας. Κόλλησε το πρόσωπό του στον καθρέφτη απαιτώντας τις προσωπικές του αλήθειες. Προχώρησε μέχρι τελικής πτώσης στην αυτοκριτική του. Ωμά, άφοβα και βασανιστικά έβαλε στοίχημα να ανακαλύψει τον εαυτό του. Κάνοντας άπειρες φορές τη διαδρομή από τα σαλόνια της τέχνης στις φαβέλες της ψυχής και πάλι πίσω. Τα ποιήματα και οι θεατρικοί του μονόλογοι μοιάζουν με τούνελ αυτογνωσίας και κάθαρσης γεμάτα λάσπη. Θα λερωθείς αν θέλεις να δεις φως.

Η ούτε δίμηνη θητεία του στην καλλιτεχνική διεύθυνση του Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου ξεσήκωσε θύελλα αντιδράσεων, κυρίως από τους ίδιους τους καλλιτέχνες που τον χαρακτήρισαν «persona non grata». Αυτό βέβαια δεν τον εμπόδισε να συνεχίσει την περιοδεία του στις μεγαλύτερες καλλιτεχνικές μητροπόλεις της Ευρώπης. Χωρίς να κρατήσει κακία. Το βράδυ της ερχόμενης Τετάρτης θα επιστρέψει στην Αθήνα, στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος, για την παρουσίαση των βιβλίων του Είμ’ Ένα Λάθος, σε μετάφραση Γιάννη Ιωαννίδη, και Νυχτολόγιο 1978-1984, σε μετάφραση Μαργαρίτας Μπονάτσου, που κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Νήσος και την Πόλα Καπόλα.

Πόσο απαραίτητη είναι η δημιουργική τρέλα για τον καλλιτέχνη και την κοινωνία;

Η τέχνη και η ομορφιά είναι σημαντική αναγκαιότητα. Μοιάζει με την ανάσα. Αν βγάλετε την τέχνη και την ομορφιά από την κοινωνία, η κοινωνία θα αυτοκτονήσει. Γι’ αυτό λέω στους πολιτικούς «δώστε χρήματα στους καλλιτέχνες για να ονειρεύονται». Αλλά τι συμβαίνει σήμερα στην Ευρώπη; Ο καλλιτέχνης παίρνει 1 ευρώ και πρέπει να παράγει σαν να είχε 100 ευρώ. Μια κοινωνία που φροντίζει τους καλλιτέχνες της είναι μια υγιής κοινωνία. Η τέχνη θεραπεύει. Προσφέρει ψυχικές ανέσεις και πνευματικό πλούτο.

Χρειάζεστε λογική για να εξισορροπήσετε την τρέλα σας;

Στο έργο μου το χάος είναι ένα προοίμιο για τη συμμετρία και την ισορροπία στη ζωή. Ό,τι δημιουργώ ‒εικαστικά, θέατρο και ποιήματα‒ στηρίζεται στην «απλούστευση», έναν επιστημονικό όρο που σημαίνει ότι τα απλά πράγματα είναι πολύ σύνθετα και τα σύνθετα πράγματα απλά.

Προκαλείτε για να προκαλέσετε ή πιστεύετε στην αξία της πρόκλησης;

Πιστεύω στην τριάδα: ένστικτο, διαίσθηση και νους. Δεν ξεχνάω, όμως, πως την ίδια στιγμή ο καλλιτέχνης είναι ένας ναυαγός ναυτικός.

Υπολογίζει η σημερινή κοινωνία τον καλλιτέχνη;

Νομίζω ότι πρώτα εμείς, οι καλλιτέχνες, πρέπει να φέρουμε το μήνυμα της ελπίδας στον κόσμο. Να πιστέψουμε στη δύναμη της ευαισθησίας. Παρατηρώντας έναν άγγελο βλέπουμε ότι είναι μοναδικός, τέλειος, αλλά παρόλα αυτά είναι στατικός, δεν κινείται. Δεν μπορείς να του προσάψεις τίποτα. Ο άνθρωπος, όμως, βρίσκεται πάντα σε κίνηση, δεν μπορεί παρά να είναι ατελής και υπεύθυνος για τις πράξεις του. Ωστόσο δεν είναι κακό να συγκρινόμαστε με τους αγγέλους. Είμαστε ατελή ζώα που πάντα προσπαθούν να κάνουν τα πράγματα καλύτερα και να δούνε το φως. Πιστεύω στον άνθρωπο.

Μέσα στην τόση αβεβαιότητα των πολέμων;

Νομίζω πως όλοι στην ευρωπαϊκή κοινότητα πρέπει να ανοίξουμε τα σύνορά μας και να φροντίσουμε τους πρόσφυγες. Γιατί η Ουγγαρία κλείνει τα σύνορά της; Η κυβέρνησή της φαίνεται να ξεχνάει πως, όταν οι Ρώσοι κατέλαβαν τη χώρα τους το 1958, η Ολλανδία, η Γαλλία, το Βέλγιο και η Γερμανία δέχτηκε 600.000 Ούγγρους, που τώρα είναι πολίτες των χωρών αυτών. Η βάση για μια καλή ευρωπαϊκή κοινωνία είναι να μείνει ανοιχτή και ευαίσθητη σε όλα τα χρώματα και τις θρησκείες, για να μπορέσει να εξελιχθεί σε κάτι καλύτερο.

Το σπίτι σας στο Βέλγιο είναι στον ίδιο δρόμο με το σπίτι του Van Gogh;

Ο Van Gogh ήταν γείτονάς μου! Αν και σε άλλη εποχή. Όταν έμενε στην Αμβέρσα, έζησε σ’ ένα σπίτι παραδίπλα από το δικό μου, στο δρόμο όπου γεννήθηκα και έζησα κι εγώ, στην οδό Lange Beeldekensstraat. Μάλιστα, στην Αμβέρσα σπούδασε στη Βασιλική Ακαδημία των Τεχνών. Εκείνη την περίοδο ζωγράφισε τους διάσημους «Πατατοφάγους» του. Ήταν ένας μεγάλος καλλιτέχνης, ζωγράφος, επιστολογράφος. Ως νέος καλλιτέχνης, με ενέπνευσε πολύ. Η ασυνήθιστη συμπεριφορά του οφειλόταν στο χαρακτήρα ενός εύθραυστου και ευαίσθητου καλλιτέχνη.

Πριν από 40 χρόνια καίγατε σε παραστάσεις σας χαρτονομίσματα. Ποια είναι σήμερα η αξία του χρήματος;

Φανταστείτε ότι τότε δεν είχαμε καθόλου χρήματα. Ήμουν νέος και παραπονιόμουν ότι δεν έχουμε λεφτά και η μητέρα μου μου έλεγε ότι είναι πιο όμορφο να επικοινωνείς με λέξεις παρά με χρήματα. Ένας πραγματικός καλλιτέχνης δημιουργεί από μια βαθύτερη ανάγκη, δεν έχει σαν κίνητρο το χρήμα. Δημιουργεί ακόμα και αν δεν έχει τίποτα. Η σκέψη θέλει χρήματα; Όταν ήμουν νεότερος, αλλά ακόμη και σήμερα, τα βράδια παίρνω το ντοσιέ μου και γράφω ή ζωγραφίζω. Ένα κομμάτι χαρτί μπορεί να γίνει σε ένα δευτερόλεπτο ιπτάμενο χαλί και να σε απογειώσει.

Αφιερώσατε, ωστόσο, μια παράσταση στο χρήμα…

Ήταν τέλη της δεκαετίας του ’70. Ήμουν 20 ετών. Έκανα την παράσταση Χρήμα ως μια έκφραση της γοητείας και της επιρροής των χρημάτων στη ζωή μας. Αλλά ήταν και μια αλληγορία για τη βαθιά σχέση ανάμεσα στην τέχνη και τον καπιταλισμό. Η καλλιτεχνική δημιουργία, όμως, σαφώς δεν μετριέται με τη δύναμη του χρήματος.

Στα ποιήματά σας δοξάζετε το λάθος. Μπορεί ένα λάθος να μας οδηγήσει σε κάτι σωστό;

Σε όλη μου τη ζωή ήμουν ένα λάθος. Εκεί πόνταρα για να βρω το σωστό. Όταν ανακαλύπτεις και παραδέχεσαι τα λάθη σου, δεν γίνεσαι καλύτερος; Είδατε κανέναν «τέλειο» να δημιουργεί κάτι;

Έχετε πειραματιστεί με τα ναρκωτικά;

Ως νέος καλλιτέχνης, πειραματίστηκα με όλα τα είδη των ναρκωτικών, για να δω την επίδρασή τους στη γραφή και τη ζωγραφική μου. Αλλά γρήγορα κατάλαβα ότι δεν ήμουν ο τύπος του καλλιτέχνη που μπορεί να λειτουργήσει παίρνοντας ναρκωτικά. Προκειμένου να δημιουργήσω, πρέπει να είμαι εντελώς νηφάλιος, γαλήνιος και πειθαρχημένος. Το πραγματικό ναρκωτικό μου είναι η δημιουργία. Νιώθω σαν σύγχρονος μυστικιστής. Δουλεύω είκοσι τέσσερις ώρες τη μέρα και αυτό είναι το ναρκωτικό που αναπνέω κάθε στιγμή και που μου επιτρέπει να δω το πιο όμορφο ροζ ακόμα και στις σκοτεινότερες μέρες μου.

Σας έχουν απειλήσει και σας έχουν κυνηγήσει για τα έργα σας.

Στη χώρα μου ήδη τρεις φορές μου επιτέθηκαν στην κυριολεξία, ενώ πολύ συχνά μου κάνουν ψυχολογικό πόλεμο που κρατάει μήνες. Για παράδειγμα, όταν δημιούργησα τον «Κήπο της Απόλαυσης», την οροφή στο Βασιλικό Παλάτι πριν από 15 χρόνια, αναγκάστηκα να μένω σε διαφορετικά διαμερίσματα, επειδή πασάλειβαν με περιττώματα στην πόρτα μου και άφηναν απειλητικά γράμματα στο γραμματοκιβώτιό μου, λέγοντας ότι θα με βρουν γιατί ήμουν ένα τσιράκι της βασίλισσας και ένας προδότης της χώρας μου.

Ποιοι σας απειλούσαν;

Η ακροδεξιά στο φλαμανδικό τμήμα του Βελγίου, που θέλει μια ανεξάρτητη Φλάνδρα. Από τη στιγμή που αποδέχτηκα να δημιουργήσω για το Εθνικό Βασιλικό Παλάτι ήμουν ενάντια στην ιδεολογία τους. Και ναι, φοβόμουν για τη ζωή μου. Αλλά αυτές οι απειλές πνευματικά με έκαναν πιο δυνατό. Πίστεψα ακόμη περισσότερο στην ισχύ και τη δύναμη της ομορφιάς. Πράγματι, έξι μήνες μετά τις απειλές, τοποθέτησα το έργο μου «Αναζητώντας την Ουτοπία», ένα χάλκινο γλυπτό – χελώνα, σε μια ακτή της Φλάνδρας, στη μικρή παραθαλάσσια πόλη του Nieuwpoort. Ξαφνικά οι άνθρωποι έγιναν φιλικοί, καλοί και με ευγνωμονούσαν. Πιστεύω ότι η τέχνη, όταν είναι αληθινή, περνάει χωρίς να την αγγίξουν μέσα από όλα τα πρωτόκολλα της εξουσίας και των ιδεολογιών.

Πόσο διαφορετικό είναι να δημιουργείς σε όλο τον κόσμο από ό,τι στην πατρίδα σου;

Η δημιουργία κατοικεί μόνο στο κεφάλι μου. Είμαι ένας πολύ επαρχιώτης καλλιτέχνης. Η ακτίνα του σύμπαντός μου είναι μόλις 500 μέτρα γύρω από τον τόπο που γεννήθηκα. Αυτός πιστεύω είναι και ο λόγος που η δουλειά μου έγινε παγκόσμια. Δεν έχω μολυνθεί από την ασθένεια που αποκαλώ «διεθνη-σμενίτιδα».

Οι ήττες σάς κάνουν καλό, όπως γράφετε στο μονόλογό σας Ο Αυτοκράτορας της Ήττας;

Όλη η τέχνη μου, το θέατρο και το γράψιμο, είναι μια άσκηση στην αποτυχία. Είμαι πάντα έτοιμος να ξεκινήσω ξανά και ξανά από το μηδέν. Να γυρίσω καινούρια σελίδα στη ζωή μου. Όταν έχω να επιλέξω μεταξύ της ευκολίας της εμπειρίας και την περιέργεια για το νέο, πάντα επιλέγω την περιέργεια.

Χαίρεστε να είστε το μαύρο πρόβατο στην τέχνη;

Αν είμαι το μαύρο πρόβατο στην τέχνη, τότε αυτό το αποδέχομαι σαν ευλογία. Το μόνο που βλέπω, όμως, στον εαυτό μου είναι πως είμαι ένας καλλιτέχνης σε διαρκή κινητικότητα. Αλλά για να είμαι ειλικρινής έχω πολύ πιστούς και όμορφους συνεργάτες γύρω μου, με ορισμένους από τους οποίους συνεργάζομαι εδώ και 20 ή 30 χρόνια. Κι αυτό είναι ζωτικής σημασίας θέμα για μένα. Μου δίνει αυτοπεποίθηση και με εμπνέει.

Στη Φλωρεντία πρόσφατα συρθήκατε στο έδαφος. Μήπως ήταν υπερβολική η μετριοφροσύνη σας;

Τα πρώτα μου πορτρέτα «Σαν Σκουλήκι» χρονολογούνται στα τέλη της δεκαετίας ’70. Στη Φλωρεντία το γλυπτό μου «Ο άνθρωπος που μετρά τα σύννεφα» στεκόταν στην Piazza della Signoria, δίπλα στον «Δαβίδ» του Μιχαήλ Άγγελου. Στη μέση της πλατείας στεκόταν το γλυπτό μου «Αναζητώντας την Ουτοπία». Τι άλλο μπορούσα να κάνω; Δίπλα στους μεγάλους δασκάλους της Αναγέννησης πρέπει να είσαι ταπεινός. Γι’ αυτό πήρα τη θέση ενός σκουληκιού. Αλλά μην υποτιμάμε το σκουλήκι. Το σκουλήκι κρατάει υγιή τη γη. Αν το αφανίσουμε, η γη θα καταστραφεί από μόνη της.

Πόσο σημαντικό είναι να δημιουργείτε τη νύχτα;

Είμαι ένα κλασικό παράδειγμα ανθρώπου με αϋπνίες. Λατρεύω την αισχρότητα και τη σκοτεινότητα της νύχτας. Δημιουργώ, γράφω και σχεδιάζω το βράδυ. Η νύχτα με ηρεμεί, μπορώ να σκέφτομαι, να προβληματίζομαι και να αντιδρώ. Η νύχτα για μένα είναι ένα παράθυρο στη φαντασία. Παράλληλα νιώθω και σαν τη κουκουβάγια, η οποία πάντα έχει τη γνώση της μη υπερεκτίμησης του εαυτού της.

Έχετε αφιερώσει μεγάλο μέρος του έργου σας στα έντομα.

Εμπνεύστηκα ως νέος καλλιτέχνης από το έργο του Γάλλου εντομολόγου Jean-Henri Fabre. Στα τέλη της δεκαετίας του ’70 κληρονόμησα τα χειρόγραφα μελών της οικογένειάς μου, καθώς και τα πρώτα χαρακτικά και σχέδια του έργου του. Έγινα ένας ερασιτέχνης εντομολόγος. Έχω μια τεράστια συλλογή από σκαραβαίους. Υπάρχει μια όμορφη συσχέτιση μεταξύ εικαστικών τεχνών και εντομολογίας. Δείτε τη Φλαμανδική Σχολή του 17ου αιώνα. Θα παρατηρήσετε διάφορα έντομα σε όλα τα έργα ζωγραφικής.

Διαβάστε όλη την αποκλειστική συνέντευξη στο People, που κυκλοφορεί αυτή την Κυριακή, μαζί με το Πρώτο Θέμα.