Σε κλίμα βαθιάς συγκίνησης το τελευταίο «αντίο» στην Μαργαρίτα Παπανδρέου – Οι συγκλονιστικοί επικήδειοι των παιδιών της και η επιθυμία να σκορπιστεί η στάχτη της στο Αιγαίο
Συγγενείς, φίλοι, συνεργάτες και εκπρόσωποι του πολιτικού και δημόσιου βίου αποχαιρέτησαν την Κυριακή 20 Σεπτεμβρίου τη Μαργαρίτα Παπανδρέου, στην πολιτική κηδεία που τελέστηκε στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών.
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου πέθανε την Παρασκευή 18 Σεπτεμβρίου, σε ηλικία 103 ετών. Υπήρξε συγγραφέας και ακτιβίστρια, με μακρά παρουσία στο ελληνικό γυναικείο κίνημα, ενώ ίδρυσε, μεταξύ άλλων, την Ένωση Γυναικών Ελλάδας, αναπτύσσοντας δράση για την ισότητα και τα δικαιώματα των γυναικών.
Υπήρξε η δεύτερη σύζυγος του Ανδρέα Παπανδρέου, με τον οποίο απέκτησε τέσσερα παιδιά, τον Γιώργο, τη Σοφία, τον Νίκο και τον Αντρίκο Παπανδρέου. Το ζευγάρι χώρισε έπειτα από 38 χρόνια γάμου.
Στην τελετή παρέστησαν τα παιδιά και τα εγγόνια της, συγγενείς, φίλοι, στελέχη διαφορετικών γενεών του ΠΑΣΟΚ, πρώην υπουργοί και πολιτικά πρόσωπα. Την κυβέρνηση εκπροσώπησε ο υπουργός Εσωτερικών Θεόδωρος Λιβάνιος, ενώ μεταξύ των παρευρισκομένων ήταν ο πρόεδρος της Βουλής Νικήτας Κακλαμάνης, η Ντόρα Μπακογιάννη και ο δήμαρχος Αθηναίων Χάρης Δούκας.
Τους επικήδειους εκφώνησαν οι γιοι της, Γιώργος, Νίκος και Αντρίκος Παπανδρέου, τα εγγόνια της, Μαργαρίτα Παπανδρέου και Κωστής Κατσανέβας, η Άννα Διαμαντοπούλου εκ μέρους του ΠΑΣΟΚ και η στενή φίλη και συνοδοιπόρος της, Φωτεινή Σιάνου.
Στέφανα απέστειλαν, μεταξύ άλλων, ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ Νίκος Ανδρουλάκης, ο υφυπουργός παρά τω πρωθυπουργώ Αθανάσιος Κοντογεώργης, ο Χάρης Δούκας, ο ΣΥΡΙΖΑ, η Ρένα Δούρου, ο Σύνδεσμος Ελλήνων Επιστημόνων και η Ένωση Γυναικών Ελλάδας, η οποία έγραψε στην αφιέρωσή της: «Καλό ταξίδι, αγαπητή μας πρόεδρε».
Ο Νίκος Ανδρουλάκης δεν παρέστη στην τελετή, καθώς βρισκόταν εκτός Αθηνών λόγω έκτακτης οικογενειακής υποχρέωσης, όπως ανέφεραν συνεργάτες του. Είχε επικοινωνήσει την Παρασκευή με τον Γιώργο Παπανδρέου για να του εκφράσει τα συλλυπητήριά του.
Γιώργος Παπανδρέου: «Η μάνα μας δεν γεννήθηκε Ελληνίδα. Έγινε Ελληνίδα»
Ο Γιώργος Παπανδρέου αναφέρθηκε στη σχέση της μητέρας του με την Ελλάδα, καθώς και στη δράση της για τα δικαιώματα των γυναικών και την ειρήνη.
«Καλημέρα σε όλες και όλους. Εκ μέρους όλης της οικογένειάς μας, σας ευχαριστώ θερμά που είστε σήμερα εδώ. Η μάνα μας, η Μαργαρίτα, δεν γεννήθηκε Ελληνίδα. Έγινε Ελληνίδα. Αγάπησε βαθιά την Ελλάδα, την υπηρέτησε και αγωνίστηκε γι’ αυτήν.
Πάνω απ’ όλα, συνδέθηκε με τις Ελληνίδες, που την υιοθέτησαν, την αγκάλιασαν και στάθηκαν δίπλα της στους κοινούς αγώνες για την ισότητα, την αξιοπρέπεια, την απελευθέρωση και την ειρήνη.
Αν μας παρακολουθεί σήμερα, είμαι βέβαιος πως χαμογελά για τη συγκινητική συμπαράσταση προς την οικογένειά μας και για τα τόσα μηνύματα αγάπης και σεβασμού προς εκείνη και τους αγώνες της. Μηνύματα από την Ελλάδα και από όλον τον κόσμο, ιδιαίτερα από τις γυναίκες στην Κύπρο, την Τουρκία και τη Μέση Ανατολή, με τις οποίες πορεύτηκε για την ειρήνη.
Σε αυτή τη λιτή τελετή, όπως θα ήθελε, θα ακούσουμε δύο λόγια από μέλη της οικογένειάς μας και από ανθρώπους που αγωνίστηκαν μαζί της. Θα ήθελα να καλέσω πρώτα, εκ μέρους του ΠΑΣΟΚ, την Άννα Διαμαντοπούλου και στη συνέχεια τη στενή της φίλη και συνοδοιπόρο, Φωτεινή Σιανού. Σας ευχαριστώ που είστε μαζί μας για να αποχαιρετήσουμε τη Μαργαρίτα μας».
Νίκος Παπανδρέου: «Ήσουν μια γαλήνη στη φουρτούνα»
Στη δική του ομιλία, ο Νίκος Παπανδρέου ανακάλεσε προσωπικές και οικογενειακές στιγμές, από τη σύλληψη του Ανδρέα Παπανδρέου την περίοδο της δικτατορίας έως τις συμβουλές που δεχόταν από τη μητέρα του στην ενήλικη ζωή του.
«Μαργαρίτα μου, έτσι σε έλεγα από μικρός, πόσα δεν περάσαμε μαζί. Το βράδυ της χούντας, θυμάμαι πώς κυνήγησες το στρατιωτικό φορτηγό στο οποίο είχαν βάλει τον Ανδρέα. Ξυπόλυτη, χωρίς την αίσθηση ότι πατούσες σπασμένα γυαλιά.
Ήσουν σίγουρη ότι τον πήγαιναν για εκτέλεση. Τότε σου έπιασα το χέρι. Ήμουν μόλις δέκα και σου είπα: “Μην το κυνηγάς, θα ζήσει”. Ηρέμησες και γυρίσαμε σπίτι. Περιέργως, μου εκμυστηρεύτηκες πολλά χρόνια αργότερα ότι με είχες πιστέψει. Μάλλον από τότε ξεκίνησε η ιδιαίτερη σχέση που είχαμε, μητέρας και γιου.
Σε ακολουθούσε μια άσβεστη νεότητα που ξεκινούσε από το μυαλό σου και κατέληγε στην καρδιά σου. Πόσες φορές δεν ερχόμασταν όλοι μας για πολιτικές και προσωπικές συμβουλές; Ήσουν μια γαλήνη στη φουρτούνα.
Δεν σου το έχω πει ποτέ, αλλά τώρα πρέπει: Μια προσωπική κουβέντα σου με επηρέασε βαθιά. Ήταν αρχές της δεκαετίας του 2000. Με βρήκες στον καναπέ, αμίλητο και κατσουφιασμένο. Με ταλαιπωρούσε ένας επίπονος χωρισμός.
“Στην επόμενή σου σχέση”, μου είπες, “να το κλείσεις το μαγαζί. Να μην υπάρξει μεθεπόμενη. Ο κάθε χωρισμός πονάει, βασανίζει, δημιουργεί ενοχές. Ο χωρισμός παίρνει κι ένα κομμάτι από την ψυχή σου. Πόσα κομμάτια θα κόψεις ακόμη; Αν συνεχίσεις έτσι, δεν θα σου μείνει τίποτα”.
Σοφή κουβέντα. Η επόμενη σχέση οδήγησε στον γάμο μου με την Αλεξία. Η νύφη που σε αγκάλιασε σφιχτά — άλλωστε γνώριζες το ιδιαίτερο φως της από τότε που ήταν μικρό κορίτσι. Έσμιξαν έτσι δύο κουλτούρες: η θερμή Ελληνίδα με το μπρίο και τη φασαρία και η κάπως αποστασιοποιημένη Αμερικανίδα με το χιούμορ και τη σοφία.
Τελειώνω. Λίγα χρόνια μετά τον θάνατο του Ανδρέα, είχαμε καθίσει στο σαλόνι στο Καστρί. Είχες βάλει κάντρι μουσική και, συγκεκριμένα, την Ντόλι Πάρτον, που ήταν αγαπημένη σου.
Όταν έφευγα, γύρισα στιγμιαία να δω πώς ήσουν εκεί που σε άφηνα και ξαφνιάστηκα. Είχες σηκωθεί και χόρευες. Μόνη σου. Ίσως έτσι πολεμούσες όλα όσα σε βασάνιζαν.
Ίσως φανταζόσουν ότι χόρευες ακόμη με τον Ανδρέα, που τον είχες ερωτευτεί στη μακρινή Αμερική, την πρώτη φορά που χορέψατε μαζί, στα τέλη της δεκαετίας του 1940.
Αύριο θα σε σκορπίσουμε στην αγαπημένη σου θάλασσα του Αιγαίου. Ο τελευταίος σου χορός — τα κύματα. Goodbye, dear Margaret. Rest in peace».
Αντρίκος Παπανδρέου: «Μας έμαθες να αγαπάμε τη ζωή»
Στη δημόσια και οικογενειακή πλευρά της Μαργαρίτας Παπανδρέου αναφέρθηκε ο Αντρίκος Παπανδρέου, περιγράφοντας τις αξίες με τις οποίες, όπως είπε, μεγάλωσε τα παιδιά της.
«Η μητέρα μας ήταν το κέντρο του κόσμου μας. Το σημείο αναφοράς μας, ο άνθρωπος που μας κρατούσε όλους ενωμένους. Για πολλούς, η Μαργαρίτα ήταν μια δημόσια προσωπικότητα και ένα πρότυπο. Αγωνίστηκε με επιμονή και θάρρος για τη δικαιοσύνη, την ισότητα και την ειρήνη — ως μητέρα, σύντροφος, συγγραφέας, ομιλήτρια, οργανώτρια και ακτιβίστρια. Έμοιαζε πάντα να βιάζεται να κάνει κάτι ακόμη, να προσφέρει κάτι περισσότερο, να αλλάξει έναν κόσμο που συχνά αντιστεκόταν στην αλλαγή.
Οι αξίες για τις οποίες αγωνιζόταν δημόσια ήταν οι αξίες με τις οποίες μας μεγάλωσε: αγάπη, συμπόνια, φιλία, εμπιστοσύνη, σεβασμός, αξιοπρέπεια και πάθος για τη ζωή.
Ως μητέρα, μας έδινε απλόχερα τη ζεστασιά και την αγάπη της, στις αγκαλιές, στα φιλιά, στην παρουσία της. Ήταν ο άνθρωπος στον οποίο μπορούσαμε να εκμυστηρευτούμε τα πιο προσωπικά μας θέματα. Μας μάθαινε, συχνά χωρίς πολλά λόγια, πώς να ζούμε, πώς να φερόμαστε στους άλλους και πώς να ξεχωρίζουμε το σωστό από το λάθος.
Θυμάμαι ένα μικρό περιστατικό που δείχνει πόσο φυσικά ενώνονταν η δημόσια και η ιδιωτική Μαργαρίτα. Στο σπίτι μας οι δουλειές μοιράζονταν σε όλους, αγόρια και κορίτσια. Κάποτε, σε μια προεκλογική περιοδεία σε ένα χωριό, μας κάλεσαν για φαγητό. Όταν τελειώσαμε, σηκώθηκα αυθόρμητα, μάζεψα τα πιάτα και τα πήγα στην κουζίνα. Θυμάμαι ακόμη την έκπληξη στα πρόσωπα των συνδαιτυμόνων γύρω μας. Για μένα, όμως, ήταν απολύτως φυσικό. Οι αξίες της είχαν γίνει, χωρίς καν να το καταλάβουμε, μέρος της καθημερινότητάς μας.
Η ζωή μας δεν ήταν πάντα εύκολη. Υπήρξαν βαριές στιγμές, ανατροπές και δυσκολίες. Κι όμως, η μαμά είχε έναν μοναδικό τρόπο να κάνει ακόμη και τα δύσκολα πιο ανάλαφρα — με το χιούμορ, τον αυτοσαρκασμό, το γέλιο και τον χορό της. Σαν να ένιωθε ότι είχε και αυτή την αποστολή: να μας βοηθά να αντέχουμε χωρίς να χάνουμε τη χαρά της ζωής.
Το χιούμορ της ήταν ανεπανάληπτο. Μια ιστορία που μάθαμε αργότερα και αγαπούσε να μας διηγείται ήταν όταν, λόγω της μυωπίας της, είδε μια φιγούρα μέσα στο αυτοκίνητο ενός επισκέπτη που είχε προσκληθεί για φαγητό και του είπε: “Μα γιατί δεν φέρνεις και τη γυναίκα σου μέσα;”. “Δεν είναι η γυναίκα μου”, της απάντησε εκείνος αμήχανα. “Είναι ο σκύλος μου”.
Κι εκείνη αργότερα γελούσε, λέγοντας πως δεν ήξερε τι θα ήταν χειρότερο: αυτό που συνέβη ή να ήταν πράγματι η γυναίκα του και να του είχε πει να φέρει μέσα τον σκύλο του.
Πολλοί γνώρισαν τη Μαργαρίτα μέσα από τους αγώνες, τις ιδέες και τη δημόσια παρουσία της. Εμείς γνωρίσαμε και τη δική μας Μαργαρίτα. Τη μητέρα που, όσο κι αν έδινε τον εαυτό της στους άλλους, κατάφερνε να κάνει καθέναν από εμάς να αισθάνεται ότι ήταν πάντα εκεί γι’ αυτόν.
Νιώθουμε βαθιά υπερηφάνεια γι’ αυτήν. Όχι μόνο για όσα πέτυχε, αλλά κυρίως για τον άνθρωπο που ήταν — για τη δύναμη, τη γενναιοδωρία, τη συμπόνια και την αγάπη με την οποία έζησε.
Ένα μεγάλο ευχαριστώ στον Γιώργο και τη σύντροφό του, Wendy, που άνοιξαν το σπίτι τους και φρόντισαν με αγάπη τη μητέρα μας τα τελευταία επτά χρόνια.
Και, βέβαια, ευχαριστούμε θερμά την Έλσα, που τα τελευταία δεκατέσσερα χρόνια στάθηκε καθημερινά δίπλα στη μητέρα μας, με τρυφερότητα, υπομονή, αφοσίωση και αληθινή αγάπη. Της είμαστε βαθιά ευγνώμονες.
Και τώρα θέλω, για μια στιγμή, να μη μιλήσω για τη Μαργαρίτα, αλλά στη μαμά μας.
Μαμά, μας έμαθες να αγαπάμε, να αντέχουμε, να αναγνωρίζουμε τα λάθη μας, να στεκόμαστε δίπλα στους άλλους και να μην ξεχνάμε τι έχει πραγματικά αξία στη ζωή.
Και, πάνω απ’ όλα, μας έμαθες να αγαπάμε τη ζωή και να νοιαζόμαστε βαθιά για τους ανθρώπους. Αυτό θα προσπαθήσουμε να κρατήσουμε ζωντανό μέσα μας.
Ακόμη δεν ξέρουμε πώς κατάφερες να δώσεις τόσα σε τόσους ανθρώπους και, συγχρόνως, να κάνεις εμάς να νιώθουμε ότι τα είχαμε όλα. Σε ευχαριστούμε, μαμά. Σε αγαπάμε».
Μαργαρίτα Παπανδρέου: «Γιαγιά, θα σε ξαναβρίσκω σε όσα αγαπούσες»
Στον δικό της επικήδειο, η συνονόματη εγγονή της, Μαργαρίτα Παπανδρέου, μίλησε για τη σχέση τους, τις οικογενειακές στιγμές, την αγάπη της για τη θάλασσα και τη μουσική.
«Αγαπημένη μου γιαγιά, our yiayia,
Για τον κόσμο ήσουν η Μαργαρίτα Παπανδρέου, μια δυνατή γυναίκα που αγωνίστηκε για την ειρήνη μεταξύ των λαών και για τα δικαιώματα των γυναικών. Ένας αγώνας που παραμένει σήμερα επίκαιρος όσο ποτέ. Εκείνη που μου έλεγε πως εμείς οι γυναίκες πρέπει να αλληλοστηριζόμαστε, να μη σαμποτάρουμε η μία την άλλη.
Για μένα ήσουν η γιαγιά μου, δυναμική και ευαίσθητη. Με ρωτούσες για τη δουλειά μου και αν είμαι ευτυχισμένη. Δεν ήσουν η κλασική γιαγιά. Ήσουν μια γιαγιά που μας παρακινούσε να αμφισβητούμε, να αναρωτιόμαστε, να σκεφτόμαστε, να εξελισσόμαστε. Και, πάνω απ’ όλα, να χορεύουμε.
Η αγαπημένη σου γιορτή ήταν η Ημέρα των Ευχαριστιών. Χαιρόσουν να μας έχεις όλους μαζί. Θυμάμαι τα μεγάλα τραπέζια, που κρατούσαν ώρες, με συζητήσεις για την πολιτική και τις κοινωνικές αδικίες, αλλά και με χιούμορ και γέλια. Και στο τέλος, χορός.
Αγαπούσες τη θάλασσα όσο τίποτα. Ελπίζω εκεί που πας να κολυμπάς, να την αγναντεύεις, να διαβάζεις και να γράφεις. Να ακούς τους αγαπημένους σου Elvis και Frank Sinatra, αλλά και την Billie Holiday — μια γυναίκα που, μέσα από τη φωνή της, τολμούσε να ακουστεί σε έναν κόσμο που συχνά ήθελε τις γυναίκες σιωπηλές.
Κι εγώ θα ακούω το “I’ll Be Seeing You” και θα σε θυμάμαι. Σαν μια υπόσχεση πως θα σε ξαναβρίσκω σε όσα αγαπούσες. Σ’ αγαπώ».
Ο εγγονός της Κωστής Κατσανέβας ανέφερε, μεταξύ άλλων: «Είμαστε πολύ παραπάνω από υπερήφανοι που είμαστε κομμάτι από αυτή την υπέροχη γυναίκα».
Άννα Διαμαντοπούλου: «Ο αγώνας για την ισότητα θα συνεχιστεί»
Στη δράση της Μαργαρίτας Παπανδρέου για τα δικαιώματα των γυναικών αναφέρθηκε η Άννα Διαμαντοπούλου, η οποία μίλησε εκ μέρους του ΠΑΣΟΚ.
«Σήμερα αποχαιρετούμε τη Μαργαρίτα όλοι εμείς που συμμετείχαμε, άνδρες και γυναίκες, στους μεγάλους και λαμπερούς αγώνες εκείνης της εποχής για να αλλάξουμε την Ελλάδα, την οικογένεια και τους εαυτούς μας.
Ο αγώνας αυτός δεν έχει ολοκληρωθεί, συνεχίζεται και σήμερα, και σε αυτόν τον αποχαιρετισμό δίνουμε μια υπόσχεση, όλες και όλοι, ότι ο αγώνας για την ισότητα θα συνεχιστεί.
Το ΠΑΣΟΚ, ο πρόεδρός του Νίκος Ανδρουλάκης, στελέχη, σύντροφοι και συντρόφισσες από τα παλιά και από σήμερα, αποχαιρετούμε τη Μαργαρίτα της μεγάλης αλλαγής για τις γυναίκες της Ελλάδας.
Και μπορούμε πολλές και πολλοί να πούμε: “Ήμουν κι εγώ εκεί”. Αυτό το “εκεί” φέρει τη δική της σφραγίδα».
Απευθυνόμενη στα παιδιά της Μαργαρίτας Παπανδρέου, πρόσθεσε:
«Στα παιδιά της θέλω να πω: στον Γιώργο, όχι τον πρώην πρωθυπουργό, τον γιο της Μαργαρίτας· στον Νίκο, όχι τον ευρωβουλευτή, τον γιο της Μαργαρίτας· στον Αντρίκο, όχι τον καθηγητή, τον γιο της Μαργαρίτας· και στη μοναχοκόρη της, Σοφία, που λάτρευε, την κόρη της Μαργαρίτας. Δεν μπορώ να φανταστώ πόσο υπερήφανοι είστε για αυτή τη μάνα, πόσο επηρέασε και καθοδήγησε τη ζωή σας».
«Μαργαρίτα, σου οφείλουμε πολλά. Καλό ταξίδι. Θα συνεχίσουμε τους αγώνες», κατέληξε.
Στον τάφο του Ανδρέα Παπανδρέου μετά την τελετή
Μετά την ολοκλήρωση της πολιτικής κηδείας, μέλη της οικογένειας μετέβησαν στον τάφο του Ανδρέα Παπανδρέου, επίσης στο Α’ Νεκροταφείο.
Οι Γιώργος, Αντρίκος και Νίκος Παπανδρέου, μαζί με μέλη των οικογενειών τους, άφησαν ένα λουλούδι στη μνήμη του.
Η σορός της Μαργαρίτας Παπανδρέου πρόκειται να μεταφερθεί στη Ριτσώνα, όπου η αποτέφρωση θα γίνει σε στενό οικογενειακό κύκλο. Όπως γνωστοποίησε ο Νίκος Παπανδρέου στον επικήδειό του, οι στάχτες της θα σκορπιστούν στη συνέχεια στην αγαπημένη της θάλασσα του Αιγαίου.