«Ο κόσμος σε ξεχνά μέσα σε μια ημέρα» και άλλα Μαθήματα Ζωής από τον Κωστή Στεφανόπουλο

Από τον Γιώργο Πράτανο

Το βράδυ της Κυριακής ο ευπατρίδης πολιτικός Κωστής Στεφανόπουλος, άφησε την τελευταία του πνοή στο νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν όπου νοσηλευόταν. Το «ευπατρίδης» πλέον δεν χρησιμοποιείται συχνά στις ημέρες μας, αλλά κολλάει γάντι στον αχαιό πολιτικό, που είχε συνέπεια λόγων – έργων.

Ο πρώην πρόεδρος της Δημοκρατίας είχε εισαχθεί στο Νοσοκομείο την Πέμπτη, 17 Νοεμβρίου, «με εμπύρετο και σοβαρή αναπνευστική δυσχέρεια». Η υγεία του ήταν ήδη επιβαρυμένη, ενώ οι γιατροί διαπίστωσαν ότι έπασχε από «αμφοτερόπλευρη πνευμονία εξ εισροφήσεως». Παρά την εντατική θεραπευτική αγωγή, ο οργανισμός του δεν ανταποκρίθηκε.

Ενοχλητικά ειλικρινής αν και χαμηλών τόνων, ορθολογιστής και ισορροπιστής, σπάνια έδινε συνεντεύξεις. Όποτε όμως το έκανε αυτό, δεν κρυβόταν, μιλούσε ανοιχτά, χωρίς ξύλινο λόγο και στρογγυλεύσεις.

Χρησιμοποιώντας αποσπάσματα από δύο συνεντεύξεις του, στους Schooligans και τον Φιλελεύθερο, στην Αντιγόνη Σολομωνίδου Δρουσιώτου, οι οποίες κινήθηκαν και πέρα των στενών ορίων της πολιτικής, διαβάζουμε για τη σοφία και τα μαθήματα ζωής στο πέρασμα των χρόνων.

Πρώτη χρονικά ανάμεσα στις δύο, είναι η συνέντευξη στους Schooligans (2004) και ακολουθεί εκείνη  στον Φιλελεύθερο (2012).

Κεφάλαιο 1: Η ζωή, τα γηρατειά και ο θάνατος

Είστε σχεδόν 80 χρονών… Φοβάστε τον θάνατο;
Έχω συμβιβαστεί μαζί του.
Ήταν εύκολο;
Καθόλου. Άλλοτε τον σκεφτόμουνα πολύ περισσότερο. Τώρα τον σκέφτομαι τόσο όσο να τον συνηθίζω. Όσο προχωρούν οι μέρες μου, τόσο πλησιέστερα είμαι στον θάνατο. Εσείς δεν τον βλέπετε τον θάνατο, γιατί είναι πολύ μακριά από σας. Όταν ήμουνα μικρός, δεν πίστευα ότι θα πεθάνω. Έλεγα «Ο θάνατος δεν είναι δυνατόν να με αγγίξει εμένα, είμαι αθάνατος!». Σιγά-σιγά όσο περνάνε τα χρόνια -σε μένα συνέβη γύρω στα 50- αρχίζει να σε απασχολεί η ιδέα του θανάτου και αν είσαι σωστός με τον εαυτό σου, το παραδέχεσαι, συμβιβάζεσαι μαζί του και δε σ’ ενοχλεί πια. Ειλικρινώς δεν μ’ ενοχλεί πια.
Το νόημα της ζωής το ψάχνετε ακόμα;
Αχ, παιδιά, να μην μπούμε σ’ αυτή τη συζήτηση, γιατί θα με κατηγορήσουν για αυτά που θα πω.
Γιατί; Την προσωπική σας άποψη ζητάμε.
Δεν ξέρω αν υπάρχει νόημα της ζωής. Τι είναι η ζωή; Η ζωή είναι η εξέλιξη των ειδών. Άλλο αν πρέπει να της δώσουμε εμείς ένα νόημα. Όχι όμως ότι υπάρχει ένα νόημα το οποίο πρέπει να ανακαλύψουμε.
Δε σας απελπίζει αυτή η σκέψη;
Καθόλου. Αυτή είναι η πραγματικότητα κατά την αντίληψή μου.
Ούτε προς στιγμήν δε νιώσατε μια απελπισία, μια ματαιότητα;
Γιατί να νιώσω απελπισία; Το ότι είναι ματαιότης τα ανθρώπινα, είναι βέβαιον. Τώρα όμως, επειδή αυτά ομοιάζουν και προς τις θρησκευτικές πεποιθήσεις, καλύτερα να μην επεκταθούμε.
Τη φθορά, τα γηρατειά τα φοβάστε;
Ασφαλώς τα φοβάμαι, γιατί δεν ξέρει κανείς πώς θα καταλήξει. Το να πεθάνει είναι το λιγότερο. Προτού πεθάνει όμως, να μη χάσει το μυαλό του, τα μάτια του και τα πόδια του. Μ’ αυτή τη σειρά που σας τα είπα. (Scooligans)

Έχετε κάποια επιθυμία; Σας διαβεβαιώνω καμία. Και από τη ζωή κοντεύω να παραιτηθώ.
Φοβάστε το θάνατο; Καθόλου. (Εφημερίδα Φιλελεύθερος)

Κεφάλαιο 2: Φλερτ και γυναίκες

Είχατε επιτυχίες με το γυναικείο φύλο; Όχι, καθόλου.
Δεν το πιστεύω. Κι όμως, ίσως να έφταιγε η προσέγγισή μου. Έπαιζα σκάκι με μια από αυτές και επειδή μου απάντησε «όχι», της έστειλα επιστολή, την οποία μου επέστρεψε και μου είπε ότι ήταν ερωτευμένη με έναν άλλο. Δεν ξαναπαίξαμε σκάκι από τότε.  (Εφημερίδα Φιλελεύθερος).

Κεφάλαιο 3: Ειλικρίνεια

Τι σας δίδαξε η ζωή; Τίποτα. Να είμαι ειλικρινής, έντιμος και αξιοπρεπής.
Αυτό μήπως οφείλετε στην αγωγή που πήρατε από τους γονείς σας; Δεν ξέρω. Θυμάμαι, όταν μίλησα στη Βουλή εναντίον του Ηλία Ηλιού, ο πατέρας μου είπε ότι είχε δίκιο ο Ηλιού. Δεν με χάιδευαν.
Εσείς είστε τόσο ειλικρινής με τα παιδιά σας; Προσπαθώ.
Η ωμή ειλικρίνεια καμιά φορά πληγώνει. Ασφαλώς πληγώνει, αλλά προσπαθώ να τους λέω πάντα την αλήθεια. (Εφημερίδα Φιλελεύθερος).

Κεφάλαιο 4: Η μεγάλη του αγάπη, το ποδήλατο

Ποδήλατο θα συνεχίσετε να κάνετε;
Ναι, θα συνεχίσω διότι διαρκώς βελτιώνω τις επιδόσεις μου.
Μετράτε τις αποστάσεις και τους χρόνους που κάνετε;
Ναι, έχω χιλιομετρητή. Τώρα κάθε φορά κάνω 33 χιλιόμετρα συνεχόμενα.
33 χιλιόμετρα συνεχόμενα;!
Ναι, περνάω τη γέφυρα Ρίου-Αντιρρίου, η οποία έχει μια κλίση 4% και είναι πολύ δύσκολο να την περάσεις. Η μισή είναι ανήφορος και η άλλη μισή κατήφορος. Ξεκινώ απ’ το Ρίο και φτάνω στη Ναύπακτο.
Πόσο συχνά το κάνετε αυτό;
Το καλοκαίρι το κάνω κάθε μέρα.
Ο κόσμος που σας βλέπει πώς αντιδρά;
Με χαιρετάει. «Γεια Πρόεδρε» μου φωνάζουν.
Έχετε και σωματοφύλακες από πίσω σας;
Έχω έναν που με ακολουθεί με ποδήλατο.
Ωχ… Αντέχει;
Ε ναι. Είναι και νεότερος, δεν κουράζεται.
Έχετε πέσει ποτέ απ’ το ποδήλατο;
Ναι, έπεσα την τελευταία φορά. Πήγα να περάσω τις σιδηροδρομικές γραμμές και δεν τις πέρασα κάθετα, τις επέρασα πλάγια με αποτέλεσμα να σφηνώσει η ρόδα στο αυλάκι κι εγώ να βρεθώ κάτω!… (μας δείχνει τα χέρια του) Να, έφαγα τα χέρια μου, φαίνεται ακόμα το σημάδι.(Schooligans)

Σας λείπει το ποδήλατο; Το ποδήλατό μου δεν μπορώ πλέον να το ασκήσω, δεν μπορώ πια να περπατήσω, όχι να κάνω ποδήλατο. Αυτό είναι πληγή για μένα, αλλά τι να κάνω, τα υφίσταμαι όλα. (Φιλελεύθερος)

Κεφάλαιο 5: Ο ρόλος του Προέδρου της Δημοκρατίας

Στα 10 χρόνια που είστε Πρόεδρος ποια θεωρείτε τη μεγαλύτερή σας αποτυχία;
Δεν υπήρχαν περιθώρια αποτυχίας, γιατί δεν υπήρχαν περιθώρια ενεργείας!
(γέλια) Έστω κάτι για το οποίο μετανιώσατε!
Δεν θυμάμαι… Οι μέρες περνάνε ασήμαντες στην Προεδρία.
Είναι ένα παράπονό σας αυτό;
Μια διαπίστωση.
Πικρή διαπίστωση!
Προσπάθησα να βρω τρόπους να παρεμβαίνω όσο ήταν δυνατόν, χωρίς να παραβιάζω τις διατάξεις του Συντάγματος.
Θα θέλατε να έχει ο Πρόεδρος περισσότερες αρμοδιότητες;
Ασφαλώς! Ή τουλάχιστον να μπορεί να μιλήσει περισσότερο και κατ’ ιδίαν και δημοσία. Βέβαια δεν ξέρουμε ότι ο οιοσδήποτε Πρόεδρος θα κάμει σωστή χρήση αυτού του δικαιώματος, αν του αναγνωριστεί. Δεν είναι σωστό να συγκρούεται ο Πρόεδρος με την κυβέρνηση. Ο Πρόεδρος πρέπει να διευκολύνει την κυβέρνηση και όχι να κάνει αντιπολίτευση.
Έτσι όμως καταλήγει ο ρόλος να είναι διακοσμητικός.
Ναι, είναι διακοσμητικός ο ρόλος σε πάρα πολλά. Αλλά έστω και διακοσμητικός, δεν παύει να είναι ρόλος. Εξαρτάται πώς θα τον παίξει κανείς. Είναι σαν τον οργανοπαίχτη του ακορντεόν που τεντώνει ή κλείνει το ακορντεόν κατά βούληση, αρκεί να αποδώσει σωστά τους ήχους.
Εσείς τους αποδώσατε σωστά;
Δεν ξέρω, θα το κρίνει ο κόσμος.
Ο κόσμος λέει ότι είστε ο καλύτερος ακορντεονίστας που πέρασε…
Είμαι ιδιαίτερα ευαίσθητος σ’ αυτά που λέει ο κόσμος. Από κει και πέρα, τι να πω; Να τα επιβεβαιώσω ή να τ’ αρνηθώ;
Ποιο είναι το πιο αρνητικό σχόλιο που έχουνε πει για εσάς;
Το ότι υποστήριζα πολιτικά τη μία πλευρά.
Ποια πλευρά;
Το ΠΑΣΟΚ. Έτσι με κατηγορούσαν οι Νεοδημοκράτες, επειδή 9 από τα 10 χρόνια της παραμονής μου στην Προεδρία βρισκόταν το ΠΑΣΟΚ στην εξουσία. Και υπήρξαν μερικά έξυπνα ή κουτά σχόλια διαφόρων εφημερίδων, οι οποίες πετάνε τις λεγόμενες «σποντούλες» -ούτε που τις θυμάμαι τώρα. (Schooligans)

Κεφάλαιο 6: Περί ανατροφής

Στα παιδιά σας δώσατε ποτέ κανένα χαστουκάκι;
Στα παιδιά μου ποτέ! Η μάνα τους μοίραζε χαστούκια αφειδώς, διότι έπρεπε να τους επιβάλει την τάξη. Εγώ έλειπα από το σπίτι και η μάνα τους είχε να κάνει με τρεις διαβόλους.
Τα εγγονάκια σας τα έχετε στα ώπα-ώπα;
Ε, κάθε παππούς αγαπάει τα εγγόνια του πάρα πολύ. Εγώ δεν τα μαλώνω. Τα μαλώνουν οι γονείς τους.
Εσείς μικρός είχατε φάει χαστούκια απ’ τον μπαμπά;
Μόνο μια φορά όταν ήμουν 6-7 χρονών.
Γιατί;
Διότι του έδωσα πρώτα εγώ ένα χαστούκι κι εκείνος μου το ανταπέδωσε.
(γέλια) Πώς τον φτάσατε; Αφού ήσασταν παιδάκι!
Ήταν καθιστός… Αυτό είναι το μόνο χαστούκι που θυμάμαι απ’ τον πατέρα μου. Αντιθέτως, απ’ τη μάνα μου θυμάμαι πολλά. Τσακωνόμουνα με τον αδερφό μου, εκείνη άκουγε τις φωνές κι ερχόταν και χτυπούσε και τους δυο μας, χωρίς να ρωτήσει ποιος φταίει. Κι έκανε πολύ καλά!
Γιατί; 
Για να τσακωθείς πρέπει να φταίνε και οι δύο! (Schooliguns)

Κεφάλαιο 7: Η ομορφιά

Η ομορφιά σας απασχολεί ποτέ; Η ομορφιά;

Ναι. Είτε η δική σας είτε των άλλων. Η δική μου δε μ’ απασχόλησε ποτέ. Από μικρός είχα την εντύπωση -η οποία δεν απείχε πολύ της πραγματικότητος- ότι είμαι άσχημος και ότι ήταν ωραίος ο αδελφός μου. Έτσι είχα συμβιβαστεί μ’ αυτό.

Μπορεί να σας επηρεάσει θετικά για έναν άνθρωπο η ομορφιά του; Νομίζω ότι επηρεάζει όλους τους ανθρώπους. Δεν έχουμε όλοι βέβαια την ίδια εντύπωση του ωραίου. Θυμάμαι όταν ήμουνα μικρός παίζαμε ένα παιχνίδι με τη γιαγιά μου και τον αδερφό μου. Κοιτάγαμε ένα περιοδικό και λέγαμε ποια είναι η ομορφότερη κυρία απ’ αυτές που εμφανίζοντο. Λοιπόν, εγώ ποτέ δε διάλεγα το πρόσωπο που διάλεγε η γιαγιά μου κι ο αδερφός μου. Ήταν εντελώς αλλιώτικη η δική μου αντίληψη περί εμορφιάς.

Θυμάστε κάποιο πρόσωπο που τότε θεωρούσατε όμορφο; Μιλάω για πρόσωπα που εσείς δεν υπάρχει περίπτωση να ξέρετε.

Τη Μέριλιν Μονρόε; (γέλια) Σώπα καημένε! Ήμουν ήδη μεγάλος άνθρωπος όταν βγήκε η Μέριλιν Μονρόε.

Κεφάλαιο 8: Περί μνήμης του κόσμου

Πόσος καιρός λέτε ότι θα χρειαστεί στον κόσμο για να σας ξεχάσει όταν θα σταματήσει να σας βλέπει στην τηλεόραση;
Μία ημέρα.

(Schooligans)