Η Μαρίνα Γαλανού, πρόεδρος του Σωματείου Υποστήριξης Διεμφυλικών, αναλαμβάνει να μας εξηγήσει τι περιλαμβάνει ο νόμος πλέον του κράτους για την ταυτότητα φύλου.

Από την Ντέπυ Κουρέλλου

Την προηγούμενη εβδομάδα η ελληνική Βουλή ψήφισε το νόμο για τη νομική αναγνώριση του φύλου. Στα έδρανα της Βουλής μέλη της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας πανηγύριζαν, στα social media άλλοι χαιρέτιζαν και άλλοι έβριζαν την ψήφιση του νόμου, ενώ μεγάλο τμήμα της κοινωνίας δεν γνώριζε τι ακριβώς ψηφίστηκε. Το People ζήτησε από τη Μαρίνα Γαλανού να εξηγήσει ποιους συγκεκριμένα αφορά ο νέος νόμος και γιατί η ζωή των συγκεκριμένων ανθρώπων γίνεται πιο ανθρώπινη, μακριά από το bullying και την εκμετάλλευση κάθε μορφής.

Εξηγήστε μας τους όρους «ταυτότητα φύλου», «διεμφυλικός», «μεσοφυλικός», «τρανσέξουαλ», «τρανς», «μη-δυαδικό άτομο» (non-binary).

Ταυτότητα φύλου είναι ο εσωτερικός, ατομικός τρόπος που κάθε πρόσωπο αντιλαμβάνεται το φύλο του, ο τρόπος που το βιώνει να το πούμε απλά. Στις περιπτώσεις που η ταυτότητα φύλου δεν βρίσκεται σε συμφωνία με το φύλο που καταγραφόμαστε κατά τη γέννηση, αυτό που ονομάζουμε συχνά «βιολογικό φύλο», αναφερόμαστε στους διεμφυλικούς ή πιο απλά τρανς ανθρώπους. Η λέξη «διεμφυλικός» είναι απλά μετάφραση του αγγλικού transgender.

Ο όρος «τρανσέξουαλ» (στα αγγλικά transsexual) είναι εντελώς παρωχημένος πλέον, ενώ δεν είναι και επιθυμητός από την κοινότητά μας, καθώς περιέχει το συνθετικό sex που αναφέρεται στο βιολογικό φύλο, δηλαδή σε μετάβαση σε σχέση με το βιολογικό φύλο, ενώ το transgenderαναφέρεται στο gender, δηλαδή το κοινωνικό μας φύλο, και πέραν αυτού είναι ένας όρος που επί χρόνια φέρει το φορτίο της ιατρικοποίησης, γιατί πολλά εγχειρίδια στο παρελθόν αναφέρονταν σε «τρανσεξουαλισμό» ως «ψυχική διαταραχή». Αυτά πλέον θεωρούνται παρωχημένα και επιπλέον αντιεπιστημονικά, καθώς ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας από το 2014 έχει θέσει πλαίσιο αποπαθολογικοποίησης σχετικά με έννοιες που συνδέονται με την ταυτότητα φύλου. Συνεπώς αυτός ο όρος είναι καλύτερα να αποφεύγεται. Είναι προτιμότερο το transgender, στα ελληνικά δηλαδή διεμφυλική/ός, και για να μην μπερδεύουμε τον κόσμο με πολύπλοκες ορολογίες προτιμότερο όλων είναι το σκέτο τρανς, που είναι κατανοητό απ’ όλους και δηλώνει αυτό ακριβώς που είναι η τρανς κατάσταση: μετάβαση.

Επίσης, ο όρος «μεσοφυλικός» αφορά τους ανθρώπους που γεννιούνται με χαρακτηριστικά και των δύο κυρίαρχων φύλων. Παλαιότερα θεωρούσαμε ότι αυτή η κατάσταση αφορά την εξωτερική εμφάνιση των γεννητικών οργάνων (και για αυτό χρησιμοποιούνταν το εντελώς λανθασμένο «ερμαφρόδιτος»). Αυτό είναι επιστημονικά λάθος, καθώς η κατάσταση αυτή σχετίζεται με τα χρωμοσώματα, τις γονάδες, τις ορμόνες. Καλύτερα όμως να χρησιμοποιούμε τον αγγλικό όρο «ίντερσεξ», που αυτός είναι ο επιθυμητός από την κοινότητα αυτών των ανθρώπων.

Τέλος «non-binary» ή «μη-δυαδικοί» είναι οι άνθρωποι που δεν επιθυμούν να ταυτίζονται με κανένα από τα δύο κυρίαρχα φύλα.

Τι συμβαίνει σε περίπτωση ασυμφωνίας μεταξύ ταυτότητας φύλου και καταχωρισμένου φύλου; Πότε ένα άτομο είναι σε θέση να αντιληφθεί ο ίδιος, προσωπικά, αυτή την ασυμφωνία;

Σε αυτές τις περιπτώσεις, όπως προανέφερα, μιλάμε για τρανς ανθρώπους, που λόγω αυτής της ασυμφωνίας βιώνουν μια σειρά παραβιάσεων της ιδιωτικής τους ζωής, παρενοχλήσεις, μισαλλοδοξία, διακρίσεις, ακόμη και βία. Όπως έχει αποδειχθεί από πολλές έρευνες, κυρίως στον τομέα της νευροβιολογίας, κάθε άνθρωπος αντιλαμβάνεται τη σχέση του απέναντι στον εαυτό του σε σχέση με το φύλο του στην ηλικία μεταξύ τριών και έξι ετών. Δεν σας μιλώ μόνο για τους τρανς ανθρώπους, αλλά για όλους τους ανθρώπους.

Τι αλλάζει με το νέο νομοσχέδιο στη διόρθωση καταχωρισμένου φύλου και γιατί κρίθηκε απαραίτητη αυτή η αλλαγή;

Το νομοθετικό πλαίσιο που ίσχυε έως τώρα αφορούσε μια δικαστική διαδικασία (της ονομαζόμενης εκούσιας δικαιοδοσίας), στην οποία η έδρα θα έπρεπε να διαπιστώσει εάν για το πρόσωπο που προσφεύγει έχει επέλθει «αλλαγή φύλου» (κακή ορολογία, αλλά αυτή ήταν). Δεν ανέφερε τίποτε άλλο ως προϋπόθεση, απλά αυτό. Ο νόμος αυτός ίσχυε από το 1976 και έως τον Απρίλιο του 2016 η νομολογιακή πρακτική που ακολουθούνταν απ’ όλα τα δικαστήρια ήταν ότι το πρόσωπο θα έπρεπε να προσκομίσει στο δικαστήριο βεβαίωση για μη αναστρέψιμες χειρουργικές επεμβάσεις στα γεννητικά όργανα, δηλαδή επεμβάσεις μόνιμης στείρωσης, καθώς και άλλες ιατρικές βεβαιώσεις. Τούτο ανετράπη τον Απρίλιο του 2016, όταν το Ειρηνοδικείο Αθηνών σε τελεσίδικη απόφαση νομολόγησε ότι η πρακτική που ακολουθούνταν έως τότε, που προαπαιτούσε στην ουσία στείρωση του προσώπου, όχι μόνον ήταν υπερβολική, αλλά παραβίαζε το δικαίωμα στην ιδιωτική και οικογενειακή ζωή. Στη συνέχεια ήρθε ακόμη μία σημαντική δικαστική απόφαση, που επέκτεινε το πλαίσιο λέγοντας ότι επίσης παραβιάζει αυτό το δικαίωμα και οποιαδήποτε ιατρική παρέμβαση (π.χ., η προαπαίτηση της ορμονοληψίας). Αυτό που αλλάζει επομένως ο νέος νόμος είναι ότι πλέον καταγράφεται ρητά σε διάταξη νόμου ότι δεν υπάρχει καμία απολύτως προϋποθέση ιατρικής φύσεως, συμπεριλαμβανομένης και της ψυχιατρικής γνωμάτευσης, τουλάχιστον για τους ανθρώπους άνω των 17. Η αλλαγή αυτή ήταν αναγκαία, καταρχήν γιατί λόγω της νομολογίας που υπήρχε από τον Απρίλιο του 2016 έπρεπε το νομοθετικό πλαίσιο να εκσυγχρονιστεί και να γίνει σαφές, αλλά κυρίως για να αντιμετωπιστούν τα πάγια προβλήματα αποκλεισμών και διακρίσεων που αντιμετωπίζουν οι τρανς άνθρωποι. Φανταστείτε να θέλετε να πιάσετε μια δουλειά και η ταυτότητά σας να σας αναφέρει με αντρικό όνομα. Θα σας έδινε κάποιος εργασία; Ήταν λοιπόν απόλυτη αναγκαιότητα.

Πείτε μας τι ήταν η θεραπεία μετατροπής;

Οι ονομαζόμενες θεραπείες μετατροπής έχουν να κάνουν με αυθαίρετες παραδοχές περί «φυσιολογικού», όπου ό,τι παρεκκλίνει αυτών των παραδοχών πρέπει να χρήζει «διόρθωσης». Ας πούμε, παλαιά χρησιμοποιούνταν οι πρακτικές ακόμη και του ηλεκτροσόκ στους ομοφυλόφιλους άντρες ή ακόμη και της χημικής στείρωσης. Μετέπειτα, αφού καταδικάστηκαν ως βασανιστήρια, περάσαμε σε ψυχιατρικές θεωρίες επανόρθωσης, είτε αυτές συνοδεύονταν από φαρμακολογία είτε όχι. Σε όλες τις περιπτώσεις όμως αποτελούν βασανιστήριο, καθώς τόσο ο σεξουαλικός προσανατολισμός όσο και η ταυτότητα φύλου είναι θεμελιώδεις διαστάσεις της ανθρώπινης προσωπικότητας και βεβαίως δεν είναι «ασθένειες» ώστε να γίνει κάποια «θεραπεία» ή να χρειάζεται «επανόρθωση». Θα πρέπει να συμπληρώσουμε όμως ότι δυστυχώς δεν υπάρχει στην Ελλάδα ρητή διάταξη νόμου που να τις απαγορεύει. Μέχρι πρόσφατα ακούγαμε ψυχίατρους που έλεγαν ότι «θεραπεύουν» ομοφυλόφιλους άντρες. Προφανώς πρέπει να υπάρχει ρητή απαγόρευση.

Μεγάλη συζήτηση έγινε για το άρθρο 4 που αφορά το ηλικιακό όριο του ατόμου στα 15 έτη. Μπορούμε να βάλουμε τα πράγματα στη θέση τους; Τι μπορεί να κάνει ένα άτομο στα 15 του, κάτω από ποιες συνθήκες και ποιες προϋποθέσεις;  

Αυτό που προβλέπεται από το συγκεκριμένο νόμο είναι σαφές: ένα πρόσωπο 15-17 για να αλλάξει τα έγγραφά του, επειδή είναι ανήλικο, πρέπει το αίτημα μεταβολής της ληξιαρχικής πράξης στο δικαστήριο να γίνει από τους γονείς. Ένα πρόσωπο 15-17 ετών δεν μπορεί να πάει μόνο του να ζητήσει απολύτως τίποτε. Επιπλέον πρέπει να περάσει από μια επιστημονική επιτροπή δημόσιου νοσοκομείου που περιλαμβάνει πολλές ειδικότητες. Ειλικρινά,  δεν αντιλαμβάνομαι τη σκόνη που έχει σηκωθεί. Τις προηγούμενες ημέρες είχαμε κίτρινα δημοσιεύματα που έλεγαν «αλλαγή φύλου σε 5 λεπτά σε ανήλικους 15 ετών». Με συγχωρείτε, αυτά είναι μπούρδες. Αφήστε που δεν καταλαβαίνω όλη αυτή τη συζήτηση. Ο νόμος που ίσχυε πριν δεν είχε κανένα ηλικιακό όριο. Επί 41 χρόνια που εφαρμοζόταν κανείς δεν διαμαρτυρόταν. Αυτά είναι εμμονές και φοβικές προκαταλήψεις.

Συμφωνείτε με την προϋπόθεση δικαστικής απόφασης για τη διόρθωση καταχωρισμένου φύλου;

Σαφέστατα όχι. Αφού δεν υπάρχουν καθόλου ιατρικές προϋποθέσεις ή γνωματεύσεις, είναι περιττή. Θα μπορούσε να υπάρχει μια απλή διοικητική διαδικασία, εξωδικαστικά. Με αυτό τον τρόπο οι τρανς άνθρωποι θα γλίτωναν πολλά έξοδα, που ιδιαίτερα σε περίοδο κρίσης είναι δυσβάστακτα, ενώ η διαδικασία έτσι παραμένει ευρωβόρα, χρονοβόρα, γραφειοκρατική και επιπλέον συχνά λέμε να αποφορτίσουμε τα δικαστήρια από δικαστική ύλη, ε, να λοιπόν ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα.

Μπορεί κάποιος έγγαμος να προχωρήσει σε διόρθωση καταχωρισμένου φύλου;

Δυστυχώς όχι. Η νέα νομοθεσία προβλέπει ότι ένα έγγαμο πρόσωπο δεν μπορεί να το κάνει. Υπάρχουν πολλά έγγαμα τρανς πρόσωπα που τώρα θα πρέπει να επιλέξουν είτε να διατηρήσουν το γάμο τους είτε να πάρουν διαζύγιο ώστε το τρανς πρόσωπο να αλλάξει τα έγγραφά του. Είναι απαράδεκτο να σε καλούν να επιλέξεις μεταξύ δύο θεμελιωδών σου δικαιωμάτων. Προφανώς για αυτό θα γίνουν δικαστικές προσφυγές να αρθεί αυτή η παράλογη προϋπόθεση.

Τι γίνεται εάν το πρόσωπο που διορθώσει το καταχωρισμένο του φύλο έχει παιδιά;

Σε αυτή την περίπτωση ο νόμος προβλέπει ότι ενώ τα έγγραφα του/της γονέα διορθώνονται, εάν υπάρχει τυχόν τέκνο, στο πιστοποιητικό γέννησης δεν αλλάζουν τα στοιχεία του/της γονέα ως προς το φύλο και το όνομα. Εδώ παραβιάζεται η μυστικότητα της διαδικασίας, καθώς και η ιδιωτική ζωή του ανθρώπου, ενώ δημιουργείται πρόβλημα ασφάλειας δικαίου γιατί σε ένα σου έγγραφο θα αναφέρεσαι, π.χ., στο αντρικό γένος και σε άλλο στο θήλυ. Για όλα αυτά θα γίνουν προσφυγές.

ΑΦΜ, ΑΑΜΚΑ και ποινικό μητρώο ακολουθούν το πρόσωπο και στη νέα του ταυτότητα;

Ναι βεβαίως, και καλώς το ακολουθούν, ώστε να υπάρχει ασφάλεια δικαίου.

Στο νέο νόμο συμπεριλαμβάνονται δυνατότητες επαγγελματικής κατάρτισης, ποσοστό προσλήψεων σε κοινωφελείς εργασίες, επίδομα για ηλικιωμένα/ανήμπορα άτομα;

Όχι, απολύτως τίποτε τέτοιο. Αναφέρεται μόνο στις προϋποθέσεις, διαδικασία και μεταβολές για τη νομική αναγνώριση της ταυτότητας φύλου.

Τι παραλείψεις έχει;

Έχει αρκετές ελλείψεις. Δεν υπάρχει πρόβλεψη για προστασίες στο σχολικό περιβάλλον και εκεί έχει ιδιαίτερη σημασία, αφού κάτω των 15 δεν προβλέπεται τίποτε. Στο χώρο της υγείας, συμπεριλαμβανομένης της ασφαλιστικής κάλυψης των χειρουργικών επεμβάσεων επαναπροσδιορισμού για τα πρόσωπα που το επιλέγουν ελεύθερα, δεν υπάρχει πρόβλεψη για τρανς πρόσφυγες. Δεν διορθώνονται οι διατάξεις απαγόρευσης των διακρίσεων που δεν συμπεριλαμβάνουν την ταυτότητα φύλου σε πολλά πεδία, δεν υπάρχει πρόβλεψη για τα μη-δυαδικά πρόσωπα.

Πώς πρέπει να αντιμετωπίσει ένας γονιός το παιδί του όταν του λέει «δεν θέλω να είμαι αγόρι, νιώθω κορίτσι;» ή το αντίστροφο;

Κάθε γονιός, ανεξάρτητα από το τι μπορεί να πιστεύει ή τι ακούει απ’ τον περίγυρό του, πρέπει να ακούει το παιδί του, να κατανοεί, να το αγκαλιάζει και να το αγαπά απροϋπόθετα και απροκατάληπτα. Η οικογένεια παίζει ίσως το σημαντικότερο ρόλο και η ζεστασιά και η αγάπη είναι τα καλύτερα αντισώματα προστασίας από τις προκαταλήψεις και τη μισαλλοδοξία.

Επιτρέψτε μας μια προσωπική ερώτηση. Για εσάς, ως Μαρίνα, τι σήμαιναν αυτές οι ημέρες που προηγήθηκαν;

Ήταν ημέρες απίστευτα πολλής δουλειάς, σχεδόν όλο το 24ωρο, αλλά ήταν και μια δικαίωση αγώνων χρόνων.

Διαβάστε όλη τη συνέντευξη στο People, που κυκλοφορεί αυτή την Κυριακή, μαζί με το Πρώτο Θέμα.