KotaridiAgelikiarxaiologos

Από την Έλγκα Νταϊφά

Η Αγγελική Κοτταρίδη αποκαλύπτει στο People άγνωστες ιστορίες, όταν με το σπουδαίο Μανόλη Ανδρόνικο ανακάλυψαν τον ασύλητο τάφο του Φίλιππου Β’, μας παρουσιάζει ένα μοναδικό αρχαιολογικό έργο ζωής που φέρει τη σφραγίδα της, δίνει το στίγμα του τάφου του Μεγάλου Αλέξανδρου και ξεκαθαρίζει τις σκιές που περιβάλλουν την Αμφίπολη…

Η αρχαιολόγος και προϊσταμένη Εφορείας Αρχαιοτήτων Ημαθίας, δρ Αγγελική Κοτταρίδη, δεν είναι μια συνηθισμένη περίπτωση. Δεν χωράει σε καλούπια και στερεότυπα… Ακροβατεί και ισορροπεί, κοιτώντας στα μάτια την Ιστορία. Στάθηκε επάξια στο πλευρό του δασκάλου της, του εμβληματικού Μανόλη Ανδρόνικου, όταν το 1977 ανακάλυψαν έναν αρχαιολογικό θησαυρό: τον τάφο του Φιλίππου Β’, τον πρώτο ασύλητο βασιλικό μακεδονικό τάφο στην πρωτεύουσα των αρχαίων Μακεδόνων στις Αιγές (κοντά στη σύγχρονη πόλη της Βεργίνας, 70 χλμ. από τη Θεσσαλονίκη).

Σήμερα η αρχαιολόγος με τη διεθνή ακτινοβολία δεν «βολεύεται» στις δάφνες της. Χάρη στην έμπνευση, στο όραμα και στις πρωτοβουλίες της, o επισκέπτης των Αιγών αντικρίζει ένα αρχαιολογικό θαύμα. Ένα ιδιότυπο «πολυκεντρικό μουσείο». Πρωταγωνιστές οι σημαντικότερες αρχαιολογικές ανακαλύψεις του 20ού αιώνα σε ένα «διάλογο» με τον 21ο αιώνα!

Η Αγγελική Κοτταρίδη μιλάει για τον Φίλιππο Β’ με σεβασμό αλλά και με μια οικειότητα, λες και εκείνος της έχει εκμυστηρευτεί τα μυστικά του. Δίνει την εντύπωση ότι ήταν παρούσα στα μικρά και στα μεγάλα που λάβωσαν την πανάρχαιη ιστορία των Μακεδόνων.

Όταν δεν χάνεται στο χώρο και στο χρόνο, μαγειρεύει για φίλους, τραγουδάει (παράφωνα, όπως παραδέχεται) και χαρίζει την έννοια και το χάδι της στα αδεσποτάκια…

Ποια είστε, κυρία Κοτταρίδη;

Είμαι η Αγγελική, ένας κανονικός άνθρωπος με μερικές ιδιαιτερότητες!

Κανονικός άνθρωπος δεν μπορεί να είστε, αφού δεν έχετε μια κανονική ζωή…

Αλήθεια είναι αυτό! Αλλά πιστεύω ότι οι άνθρωποι μπορεί να είναι διαφορετικοί. Άλλωστε υπάρχουν διάφορα λουλούδια στον μπαξέ…

Τα ΜΜΕ σάς αποκαλούν Lara Croft, για τους επιστημονικούς κύκλους είστε η 8η γυναίκα του Φιλίππου Β’. Στο Facebook εμφανίζεται μια άλλη πλευρά σας, η φιλόζωη…

Έχω αδυναμία στα αδεσποτάκια και αυτό είναι το αδύνατο σημείο μου. Έχω πάνω από δέκα γατάκια. Τα αγαπώ και τα φροντίζω. Όλα μου τα χρήματα πάνε εκεί. Το διαμέρισμά μου στη Θεσσαλονίκη το έχουν καταλάβει γατάκια και τώρα έχω και άλλα στη Βεργίνα και στη Βέροια… Δεν υπάρχει τίποτε που να αξίζει να αγαπάμε και να προστατεύουμε όσο τα ζωάκια. Επίσης, τα τελευταία 30 χρόνια είμαι χορτοφάγος. Αγαπώ και τα φυτά. Δεν θέλω να τα κόβω, ούτε να τα κλαδεύω. Θέλω να παρακολουθώ την άγρια ζωή: και τα λουλουδάκια και τα γαϊδουράγκαθα.

Ήσασταν ένα ξεχωριστό κορίτσι, πήγατε αντίθετα στα σχέδια των γονιών σας, που ήθελαν για εσάς παραδοσιακές επιλογές…

Είμαι παραδοσιακή και μη παραδοσιακή συγχρόνως. Έχω ασχοληθεί με το θέμα των ρόλων και των φύλων, μάλιστα το διδακτορικό μου στη Γερμανία είναι πάνω στις μάγισσες. Είχε θεωρηθεί πολύ τολμηρό και πρωτοποριακό, καθώς μιλάει για τον ερωτισμό και το σεξισμό στα χρόνια του Ομήρου!

Μεγάλωσα στη Θεσσαλονίκη, στην Άνω Πόλη, σε μια από τις οικογενειακές επισκέψεις στην Αθήνα βρεθήκαμε στην Ακρόπολη και λέει ο θείος μου: «κάτω από αυτές τις πέτρες υπάρχουν μυστικά». Κοιτάζω γύρω και του απαντάω «όταν θα μεγαλώσω, θα γίνω αρχαιολόγος και θα βρω αυτά τα μυστικά». Ήμουν έξι. Ως παιδί διάβαζα πολύ και μέσα από τα βιβλία ερωτεύτηκα τον Αχιλλέα, κόλλησα με τον Όμηρο και μετά έμεινα στον Αλέξανδρο. Όταν μεγάλωσα, πήγα στον Φίλιππο. Πάω, βλέπετε, με την ηλικία μου!

Μια φωτογραφία με τον Μανόλη Ανδρόνικο μοιάζει να σας δείχνει το δρόμο και να σας χρίζει διάδοχό του…

Αυτή είναι η δική σας εξήγηση, τη φωτογραφία την έβγαλε ο Θεσσαλονικιός φωτογράφος Γιώργος Πούπης. Ήμασταν στην ανασκαφή και ο Ανδρόνικος κάτι μου έδειχνε και έτυχε να πέφτει η σκιά του χεριού του πάνω μου. Δεν υπάρχουν χρίσματα διαδόχων. Η ανασκαφή δεν είναι βασίλειο, είναι δουλειά, αντοχές και προσήλωση. Είχα την ευτυχία να είμαι μαζί με το δάσκαλο, να δουλέψω δίπλα του, να μάθω πολλά και να αγαπήσω αυτό τον τόπο!

Πώς ήταν οι Αιγές όταν πρωτοπήγατε, σαράντα χρόνια πριν, ως φοιτήτρια της ομάδας του Ανδρόνικου;

Ήταν 5 Σεπτεμβρίου του 1977 και οι Αιγές, που τότε δεν είχαν ακόμη όνομα, ήταν η Βεργίνα, ένα αδιάφορο χωριουδάκι, χωρίς λαμπρά ανασκαφικά ευρήματα. Υπήρχε ένας λόφος από χώμα, που είναι πλέον γνωστός ως η Μεγάλη Τούμπα, εκεί όπου ανακαλύψαμε τους τάφους του Φιλίππου Β’ και του Αλέξανδρου Δ’. Στην Τούμπα τότε υπήρχαν πεύκα και κάμπιες. Οι κάμπιες δημιουργούν μια σκόνη που προκαλεί αλλεργίες και φαγούρα. Το πρώτο διάστημα ο καθηγητής Ανδρόνικος μας είχε διώξει από την Τούμπα και την επικίνδυνη σκόνη της: κάναμε μικροανασκαφή σε χωράφια ή καταγραφές.

Ποια ήταν η τότε καθημερινότητά σας;

Σηκωνόμασταν νωρίς, πηγαίναμε στην ανασκαφή, είχαμε πολλή δουλειά. Μετά κάναμε διάλειμμα για καφέ. Το μεσημέρι στο κοινό γεύμα ο καθηγητής μάς έλεγε διάφορα, για τέχνη, ιστορία, ένα μάθημα ουσίας για τη νέα και την αρχαία Ελλάδα. Το απόγευμα είχε καταγραφές ευρημάτων και ημερολόγιο ανασκαφής. Το βράδυ μαζευόμασταν, τραγουδούσαμε και φλερτάραμε. Πιτσιρικαρία ήμασταν. Κάναμε περιπάτους και εκδρομές στο βουνό, στο ανάκτορο, στην ακρόπολη, στους Άγιους Πάντες. Ήμασταν παρέα και με τους ανθρώπους του χωριού, που ήταν οι εργάτες μας στην ανασκαφή.

Τότε σας είχε διακρίνει από τις άλλες «θυγατέρες», όπως ο Ανδρόνικος αποκαλούσε τις φοιτήτριές του… Τι τον κέρδισε, θεωρείτε;

Αυτό το ξεχώρισμα έγινε σιγά σιγά. Από το 1987 ήμουν η προσωπική βοηθός του και ασχολιόμουν με τα πάντα που τον αφορούσαν. Αυτό που διέκρινε σε εμένα ήταν μάλλον ο τρόπος που δούλευα. Όσοι με ξέρουν, γνωρίζουν ότι είμαι σίφουνας, ανυπόμονη, κάποτε χαοτική και φωνακλού. Αντίθετα στη δουλειά είμαι εξαιρετικά υπομονετική και επίμονη. Το άλλο που, ίσως, άρεσε στον καθηγητή είναι ότι είμαι των «μαθηματικών», που δίνει γρηγοράδα και ευστροφία. Είναι ένα μη συνηθισμένο στοιχείο στους φιλολογικούς κλάδους. Έχω ένα συγκεκριμένο, κοφτό, αποφασιστικό τρόπο!

Ήσασταν παρούσα όταν στις 8 Νοεμβρίου 1977 ο Ανδρόνικος ανακάλυψε τον πρώτο ασύλητο βασιλικό μακεδονικό τάφο, που, όπως αποδείχτηκε, ανήκε στον Φίλιππο Β’. Πώς θυμάστε την ημέρα που… άλλαξε η ιστορία;

Ήταν συγκλονιστική εμπειρία αλλά μην ξεχνάτε ότι ήμασταν φοιτητές, παιδάκια, και απείχαμε από το να καταλάβουμε το βάρος της στιγμής. Για εμάς υπήρχε αγωνία να δούμε τι υπάρχει μέσα στον τάφο. Δεν ξέραμε τι βλέπαμε, ότι ήταν ο τάφος του Φιλίππου. Ο καθηγητής είχε αρχίσει να το ψυχανεμίζεται… Όλα αυτά σε ένα μικρό χωριό, όπως ήταν η Βεργίνα, χωρίς υποδομές, υπήρχε μόνο ένα τηλέφωνο στο περίπτερο της πλατείας. Μετά την ανακάλυψη είχαμε πολύ τρέξιμο. Δεν κάναμε κάτι ιδιαίτερο για να γιορτάσουμε, ένα απλό φαγητό όλοι μαζί. Δεν υπήρχε χρόνος για πανηγύρια. Ο Ανδρόνικος ήταν σοβαρός άνθρωπος. Δεν πήγαινε με στόχο να βρει τον τάφο του Φιλίππου. Μόνο όταν συνδύασε και έδεσε τα στοιχεία, κατέληξε στην επίσημη ανακοίνωση, 15 μέρες μετά. Αντίθετα με όσα συνέβησαν στην Αμφίπολη. Κεντρικό μέλημά του ήταν πώς θα διαχειριστεί και θα προστατεύσει το εύρημα, πώς θα το πάει παρακάτω.

Τι έκανε αυτή την τεράστια ανασκαφική επιτυχία δύσκολα διαχειρίσιμη;

Καταρχάς το εύθραυστο και η μοναδικότητα των ευρημάτων, που απαιτούσαν προστασία και συντήρηση. Ύστερα η ιδεολογική-πολιτική τους βαρύτητα απαιτούσε προσεκτική διαχείριση. Ο Ανδρόνικος είχε καταπληκτική πνευματική εγρήγορση, συνδυαστικές ικανότητες και εξαιρετικό κουράγιο. Λίγοι θα προχωρούσαν σε ταυτίσεις, οι οποίες ήταν κοσμοϊστορικές. Εκείνος πολύ γρήγορα δήλωσε, και δεν έπεσε έξω, πως ο τάφος ήταν του Φιλίππου Β’. Δεν είναι εύκολο να αξιολογηθούν όλες οι παράμετροι και να καταλάβεις το εύρημα. Εκτίμησε ορθά σε μια εποχή που πολλά ήταν ρευστά και βρισκόμασταν στην αρχή του αλφαβήτου, σχετικά με τη γνώση μας για τη Μακεδονία. Ο Ανδρόνικος ήταν πρωτοποριακός και αποφασιστικός.

Οι αρχαιολογικοί θησαυροί δεν είναι μόνο εικόνα, έχετε μιλήσει για το ρόλο της μυρωδιάς. Έχει μυρωδιά ο χρόνος;

Αυτό μου συνέβη με τον τάφο του Αλεξάνδρου Δ’, όπου υπήρχε υγρασία, πολλά οργανικά (δέρμα, ξύλα) κατάλοιπα, μαλακά σαν βούτυρο. Τρέμεις να τα ακουμπήσεις, γιατί θα διαλυθούν. Αυτή την ιδιαίτερη μυρωδιά ξανάνιωσα στον τάφο της Ευρυδίκης, τη μυρωδιά της υγρασίας των αιώνων. Εμείς έχουμε το προνόμιο της αφής και της μυρωδιάς. Για εμένα ο αρχαιολόγος είναι το έλλογο ενδιάμεσο – κινείται μεταξύ των νεκρών και των ζωντανών και μεταφέρει γνώσεις.

Συμφωνείτε με τον Ανδρόνικο ότι «ο αρχαιολόγος έχει την ικανοποίηση του ερευνητή και την ενοχή του ιερόσυλου»…

Πιστεύω στην ανταπόδοση και η δική μας ανταπόδοση είναι η μνήμη. Η μνήμη είναι ο δρόμος στην αθανασία. Μπαίνουμε στους τάφους, τους χαλάμε την ησυχία, τους παίρνουμε τα πράγματα και τα βάζουμε στα μουσεία, αλλά συγχρόνως τους ανακαλούμε στη μνήμη!

Πού πιστεύετε ότι «κοιμάται» ο Αλέξανδρος;

Στην Αλεξάνδρεια και όχι στην Αμφίπολη. Το μνημείο της Αμφίπολης ανήκει στο τέλος του 2ου αιώνα π.Χ., ενδεχομένως να έχει μια παλιότερη φάση που ίσως πάει στον 3ο αιώνα π.Χ. Αυτό που είδαμε ως επιτροπή εμπειρογνωμόνων δεν χρονολογείται στον 4 π.Χ., που πέθανε ο Αλέξανδρος. Το μνημείο του λόφου Καστά είναι ενδιαφέρον και ωραίο για την εποχή του, αλλά δεν είναι ο τάφος του Αλεξάνδρου. Πολλές αρχαίες πηγές λένε ότι το σώμα του Αλεξάνδρου ήταν στην Αλεξάνδρεια, τον είδε ο Καίσαρας, ο Μάρκος Αντώνιος, ο Αύγουστος, ο Καρακάλας…

Τι αναφέρουν οι αρχαίες πήγες για τον τάφο του Αλεξάνδρου;

Ότι ήταν ναός σε κεντρικό σημείο της πόλης και η συνοικία ονομαζόταν από αυτόν Σώμα ή Σήμα. Το σώμα του Αλεξάνδρου βρισκόταν σε χρυσή σαρκοφάγο που είχε τη μορφή του, η οποία αργότερα αντικαταστάθηκε από μια γυάλινη, με αποτέλεσμα ο Αλέξανδρος να είναι ορατός για τους προσκυνητές. Ο ναός-τάφος και το Σώμα εξαφανίζονται από τις πηγές και, ως φαίνεται, χάνονται οριστικά στο τέλος του 4ου – αρχές του 5ου μ.Χ., όταν καταστρέφεται η περίφημη Βιβλιοθήκη, όταν ο χριστιανικός όχλος λιντσάρει την Υπατία, τότε φαίνεται να καταστρέφεται και ο τάφος του Αλεξάνδρου. Είναι προφανές ότι αν βρεθεί, θα είναι τα κατάλοιπα ενός κατεστραμμένου κτιρίου.

Τι γεύση σάς έχει αφήσει η υπόθεση της Αμφίπολης;

Λυπάμαι πολύ που διασύρθηκε η αρχαιολογική μεθοδολογία. Δεν είμαστε Indiana Jones. Το 2015 βρέθηκα στη Μικρά Ασία και εκεί μια Τουρκάλα συνάδελφός μου είπε: «Εμείς δεν ανασκάπτουμε με μπουλντόζες όπως εσείς», εννοώντας την Αμφίπολη. Δεν είχα τι να απαντήσω. Δεν είναι καλή η κατάχρηση της αρχαιολογικής μεθόδου. Η μπουλντόζα καταστρέφει στοιχεία. Στο χειρουργείο η εγχείρηση γίνεται με νυστέρι, όχι με τσεκούρι. Επίσης άλλο σπουδαίο θέμα είναι η κατάχρηση του θρύλου του Αλεξάνδρου. Να πλένουμε πολλές φορές τα χέρια μας πριν τον ακουμπήσουμε.

Την εποχή της αρχαιολογικής ανακάλυψης του Ανδρόνικου τελείωναν τα χρήματα της κρατικής επιχορήγησης. Η μνημονιακή Ελλάδα βάζει προσκόμματα στην αρχαιολογική σκαπάνη;

Είναι γεγονός ότι ο Ανδρόνικος είχε πάρει επιδότηση ένα εκατομμύριο και ξέμενε από χρήματα. Η αρχαιολογία είναι μια ανοιχτή τρύπα, πάντα χρειάζεται λεφτά. Από το 2011-2015 στις δύο εφορείες που διηύθυνα κάναμε έργα 33 εκατομμυρίων ευρώ και τώρα εντάσσουμε έργα όπως η τελική φάση της αναστήλωσης του ανακτόρου των Αιγών, οι εκθέσεις του νέου μουσείου, η ολοκλήρωση του ψηφιακού μουσείου για τον Μέγα Αλέξανδρο.

Αν με ένα μαγικό τρόπο συναντούσατε τον Ανδρόνικο, τι θα του λέγατε;

Είναι περίεργο που το λέτε, χθες τον είδα στον ύπνο μου και τον ξεναγούσα σε όσα κάνουμε και του έδειχνα το ανάκτορο. Νομίζω θα ήταν χαρούμενος που ο σπόρος κάρπωσε. Τώρα βρίσκομαι στο γραφείο μου στη Βέροια και απέναντί μου υπάρχουν δυο ζωγραφιές που δείχνουν τον Ερμή να οδηγεί ένα στρατηγό του Αλεξάνδρου στους κριτές του Κάτω Κόσμου. Ο άντρας πρέπει να πει αν «ορθώς εβίωσε το βίο του».

Εσείς, έως τώρα, ορθώς εβιώσατε το βίο σας;

Δεν ξέρω, τα ίδια πάντως θα έκανα!

Διαβάστε ολόκληρη την συνέντευξη στο People που κυκλοφορεί αυτό το Σάββατο μαζί με το Πρώτο Θέμα.